English
Nederlands
Deutsch
Joodse geschiedenis van Amsterdam
Eens was Amsterdam een centrum van Joods leven. Dat vinden we nog terug in de naam Mokum. Veel Amsterdammers realiseren zich niet dat dit een Jiddisj woord is, dat Joden als koosnaam aan Amsterdam hebben gegeven omdat zij zich hier veilig en thuis voelden.
Ongeveer de helft van alle Nederlandse Joden heeft door de eeuwen heen in Amsterdam gewoond. De invloed van Joods leven in Amsterdam is tot op de dag van vandaag merkbaar, al was het maar door de vele Jiddisje woorden in het Amsterdamse taalgebruik.
Sinds 1492 is het leven in Spanje en Portugal voor Joden ondraaglijk geworden. De rooms-katholieke kerk verbiedt iedere andere godsdienst. Joden en moslims vluchten het land uit. Sommigen hopen door zich te laten dopen te ontkomen aan vervolging. Toch komen velen op de brandstapel terecht.
De eerste Joden die naar Amsterdam komen, zijn Portugese handelaren (Sefardienm op de vlucht voor de inquisitie. Het gemeentebestuur blijkt geïnteresseerd in de handel die zij meebrengen uit de Portugese koloniën in Zuid-Amerika. Amsterdam wordt daardoor niet alleen voor goederen uit de Oostzeelanden, maar ook voor goederen uit Zuid-Amerika en het verre Oosten een stapelplaats.
De zeven noordelijke provincies maken zich tijdens de opstand van de Nederlanden tegen Spanje in 1572 tegen Spanje onafhankelijk: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Bijzonder is dat vervolgens in de Unie van Utrecht (1579) wordt vastgelegd dat voor alle inwoners persoonlijke vrijheid van godsdienst geldt. Het is voor het eerst dat in Europa een wettelijke basis wordt gelegd voor vrijheid van godsdienst. Deze wettelijke regeling geeft de gevluchte Portugezen en Spanjaarden een veilige plek en doet hen besluiten terug te keren naar de religie en cultuur van oorsprong: het Jodendom.
In 1603 is er voor het eerst officieel sprake van Joodse godsdienstuitoefening. Rabbijn Uri Ha Levi, aangetrokken om immigranten tot het jodendom terug te brengen, wordt aangehouden op verdenking van verkoop van verboden goederen. Hij ontkent, maar bekent wel ‘zijn religie op Joodsche manier alhier ter stede geëxerceerd te hebben’ – en wordt vrijgelaten. De eerste openbare synagoge wordt in 1639 ingewijd.
Rond 1600 vestigen zich kleine aantallen Duitse Joden in Amsterdam. Ook komen steeds meer Joden uit Oost-Europa, waar zij in de eerste helft van de zeventiende eeuw worden blootgesteld aan vervolgingen en rechteloosheid. In acht jaar tijd sterven door toedoen van kozakken onder leiding van Bogdan Chmielnicki zo’n vijfhonderdduizend Joden in Polen en het westen van het Russische rijk.
Uiteindelijk wordt de Ashkenazische gemeenschap (van Oost-Europese Joden) groter dan de Portugese. Tot op de dag van vandaag zijn deze twee groepen Joden gezichtsbepalend voor de Joodse gemeenschap van Amsterdam.
Voor de Tweede Wereldoorlog is tien procent van de Amsterdamse bevolking Joods. Amsterdam telt dan ongeveer achthonderdduizend inwoners. De Shoah, de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog, heeft de Joodse gemeenschap gedecimeerd; slechts twintig procent van de Amsterdamse Joden heeft de Shoah overleefd. Deze grote leegte is nu merkbaar aanwezig. De herinneringen aan het Joodse verleden wegen niet op tegen het gemis.
Inmiddels hebben de tweede en de derde generatie joden echter de draad weer opgenomen en bestaat er een bloeiend Joods leven in Amsterdam. Er zijn verscheidene Joodse geloofsgemeenschappen, van orthodox tot zeer modern: NIHS, PIG, LJG, Beth HaChidusch en enkele kleine onafhankelijke synagogen. De Joodse gemeenschap beschikt over eigen onderwijsinstellingen, gezondheidszorg en maatschappelijk werk.
Het Joods Historisch Museum is het middelpunt van het Joods cultureel leven. Culturele festivals als het Joods Filmfestival en het Joods Muziekfestival zijn jaarlijks terugkerende evenementen. Diverse koren bezingen de joodse liturgie en het dagelijks leven.
Het NIW is het Joodse weekblad, waarin naast landelijk ook internationaal nieuws wordt gepubliceerd. Joods journaal is een glossy maandblad. De Joodse Omroep zendt landelijk uit op radio en televisie.
De Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit bieden een verscheidenheid aan joodse studies. In Amsterdam bevinden zich twee belangrijke joodse bibliotheken: Ets Haim-Livraria Montezinos, gevestigd in het complex van de Portugees-Israëlitiesche Gemeente, en de Bibliotheca Rosenthaliana, die verbonden is aan de Universiteit van Amsterdam.
In de binnenstad zijn twee koshere restaurants: Pinto en King Salomon. In Amsterdam Zuid zijn bovendien verscheidene Joodse winkels en restaurants te vinden.
Roland Vos Catering & Events levert niet alleen de traditionele Joodse keuken maar ook moderne internationale gerechten.
Er zijn meerdere Joodse jongeren-, studenten- en vrouwenverenigingen.
De combinatie van modern Joods leven en herinneringen aan de vooroorlogse Joodse gemeenschap maken Amsterdam buitengewoon interessant voor een bezoek. Of u een uitgebreid of een kort bezoek wilt brengen, met Jeanette Loeb kunt u altijd een individueel programma samenstellen. Daarnaast biedt Jeanette Loeb ook een aantal standaardprogramma’s aan. Deze programma’s variëren in inhoud en tijdsduur.
